Faydalı Model Belgesi Nedir
Faydalı model, Türkiye'de ve dünyada yeni olan, sanayiye uygulanabilen buluşların
sahiplerine koruma sağlayan bir sistemdir.
Faydalı model belgesi verilmesi işlemleri, patent verilmesine oranla, hem zaman
hem de masraf açısından daha elverişlidir. Faydalı model koruması elde etme i şlemlerinin
basit ve ucuz olmasının, özellikle küçük ve orta ölçekli sanayicilerimizin ve araştırma
kuruluşlarımızın buluş yapmalarını ve bunları sanayiye uygulamalarını özendireceği
düşünülmüştür. Diğer taraftan, özellikle günümüzde, küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin
gerçekleştirdiği yeniliklerin, rakiplerce hemen hemen aynısının yapılarak taklit
edilmesi tehlikesi mevcuttur. Küçük ve orta büyüklükteki bu işletmelerin, mütevazı
de olsa, bu buluşlarını faydalı model belgesi vererek korumak, onların ekonomik
varlıklarının idamesine hizmet edecektir.
Faydalı Model, Türkiye'de ve dünyada yeni olan ve sanayiye uygulanabilen
buluşların sahiplerine belirli bir süre (10 yıl), bu buluş konusu ürünü üretme ve
pazarlama hakkının tanınmasıdır. Faydalı model belgesi verilmesi işlemleri, patent verilmesine oranla, hem zaman hem de masraf açısından
daha elverişlidir. Faydalı model koruması elde etme işlemlerinin basit ve ucuz olmasının,
özellikle küçük ve orta ölçekli sanayicilerimizin ve araştırma kuruluşlarımızın
buluş yapmalarını ve bunları sanayiye uygulamalarını özendireceği düşünülmüştür.
Diğer taraftan, özellikle günümüzde, küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin gerçekleştirdiği
yeniliklerin, rakiplerce hemen hemen aynısının yapılarak taklit edilmesi tehlikesi
mevcuttur. Küçük ve orta büyüklükteki bu işletmelerin, mütevazı de olsa, bu buluşlarını
faydalı model belgesi vererek korumak, onların ekonomik varlıklarının idamesine
hizmet edecektir. Başka bir deyişle, faydalı model koruması, tecavüz fiillerine
karşı, patent korumasına oranla daha çabuk ve seri bir işlev görecek şekilde düzenlenmiştir.
Öte yandan patent verilemeyecek konulara ek olarak usuller ve bu usuller sonucunda
elde edilen ürünler ile kimyasal maddeler hakkında faydalı model belgesi verilmez.
Faydalı model belge sahibinin şikayet hakkı ? Kıyas yasağı
27 Haziran 1995 tarihli 551 Sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkındaki Kanun
Hükmündeki Kararnamenin 11. kısmında Faydalı Model ile ilgili düzenlemeler bulunmaktadır.
Faydalı Model belgesi ile (diğer adıyla ?Küçük Patent? ) 156 ncı maddesi hükmüne
göre yeni olan ve 10 uncu madde anlamında sanayide uygulanabilen buluşlar korunur.
Tekniğin bilinen durumu ile ilgili kriter patentten farklı olarak faydalı model
başvurusunda aranmaz.
Faydalı Model Belgesinden doğan hakların 3. kişilerce ihlal edilmesi durumunda belge
sahibinin ilgili savcılığa şikayet yoluyla taklitçi kişi veya kişiler hakkında işlem
yapılmasını, gerekirse taklit ürünlerin toplatılmasını ve ceza davası açılmasını
sağlaması mümkün müdür?.
551 Sayılı KHK nin Faydalı Model ile ilgili olan 11. kısmında bu konuda bir hüküm
bulunmamaktadır.
551 Sayılı KHK nin 166 . maddesinde ; ? Faydalı model belgelerine ilişkin açık bir
hüküm bulunmadığı ve faydalı model belgelerinin özelliği ile çelişmediği takdirde,
patentler için öngörülen hükümler, faydalı model belgeleri için de uygulanır? denilmektedir.
551 Sayılı KHK nin 164 maddesinde ise ; ? Patent sahibine tanınan koruma, faydalı
model belgesi sahibine de aynen tanınır ? ifadesi yer almaktadır.
551 Sayılı KHK ye göre , ?Patent sahibinin, üçüncü kişiler tarafından izinsiz olarak
aşağıda sayılanların yapılmasını önleme hakkı vardır.
a - Patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması veya ithal edilmesi
veya bu amaçlar için kişisel ihtiyaçtan başka herhangi bir nedenle olursa olsun
elde bulundurulması;
b - Patent konusu olan bir usulün kullanılması;
c - Kullanılmasının yasak olduğu bilinen veya bilinmesi gereken usul patentinin
kullanılmasının üçüncü kişiler tarafından başkalarına teklif edilmesi;
d - Patent konusu usul ile doğrudan doğruya elde edilen ürünlerin satışa sunulması
veya kullanılması veya ithal edilmesi veya bu amaçlar için kişisel ihtiyaçtan başka
herhangi bir nedenle olursa olsun elde bulundurulması.?(m.73)
Patent hakkına tecavüz dolayısıyla açılacak ceza davasında yapılacak yargılama sonucunda
551 Sayılı KHK nin 73/A maddesinde yer alan yaptırımlar uygulanacaktır.
Bu cezai hükümlerin Faydalı Model için de uygulanması Ceza Hukukundaki ?Kıyas yasağı?
ile çelişir mi ? .551 Sayılı KHK deki düzenleme ?Suçta Ve Cezada Kanunilik İlkesi?nin
ve bu ilkenin sonucu olan ?Kıyas Yasağı?nın ihlali niteliğinde bir düzenleme midir.?
Ceza hukukunun temel ilkelerinden biri Suçta Ve Cezada Kanunilik İlkesi?dir Bu ilkeye
göre ; bir fiilin kanunda suç olarak açıkça unsurları ile birlikte tanımlanması
ve bu fiilin işlenmesi neticesinde karşılığı olan cezanın da yine kanunda yer alması
gerekmektedir. Suç ve ceza kanunla konur.
551 Sayılı KHK de yer alan 73/A maddesinin 4128 sayılı Kanunla değişen eski halinde
sadece patentten bahsedilmiştir. ?Faydalı model? ibaresi hiçbir şekilde yer almamaktaydı.
Aynı madde 22.06.2004 tarih ve 5194 sayılı kanunla değiştirilmiş ve maddeye ?Faydalı
model? ibaresi de eklenmiştir. 551 Sayılı KHK deki eski düzenleme ?Suçta Ve Cezada
Kanunilik İlkesi?nin ve bu ilkenin sonucu olan ?Kıyas Yasağı?nın ihlali niteliğinde
bir düzenleme idi. Yeni düzenleme ile bu konudaki eksiklik giderilmiştir.
Değişiklikten önce uygulamada bu konularda tereddütler yaşanmaktaydı. Bazı savcı
ve hakimler, doğru olarak patente ilişkin cezai hükümlerin faydalı model içinde
uygulanmasının kıyas yasağına aykırı olacağı görüşündeydiler. Bazıları ise tam tersi
bir görüşe sahiptiler. Yeni değişikle uygulamada yaşanan bu tereddütler giderilmeye
çalışılmıştır. Ancak zaman zaman yine tereddütler yaşanmaktadır. Bu eski alışkanlıktan
kaynaklandığı gibi ellerindeki kanunların eski olmasından da kaynaklanabilir.
Peki faydalı model başvurusundan sonra başvuru sahibi , sırf başvurusuna dayanarak
tecavüz durumunda hukuk ve ceza davası açabilir mi ?.
551 Sayılı KHK nin 136 . maddesine göre , ?Patent başvurusu bu Kanun Hükmünde Kararnamenin
55 inci maddesine göre yayınlandığı takdirde, başvuru sahibi, buluşa vaki tecavüzlerden
dolayı hukuk ve ceza davası açmaya yetkilidir. Tecavüz eden, başvurudan veya kapsamından
haberdar edilmiş ise, başvurunun yayınlanmış olmasına bakılmaz. Tecavüz edenin kötü
niyetli olduğuna mahkeme tarafından hükmolunursa, yayından önce de tecavüzün varlığı
kabul edilir. (Ek cümle: 5194 - 22.6.2004 / m.4) Ancak mahkeme, patent veya faydalı
modelin verildiğine ilişkin ilanın ilgili bültende yayımlanmasından önce öne sürülen
iddiaların geçerliliğine ilişkin olarak karar veremez. ?
Patent başvuru sahibi, başvurudan sonra, başvuru yayınlanmışsa veya yayından önce
tecavüz eden uyarılmışsa veya uyarılmamış olsa bile tecavüz edenin kötü niyetli
olduğuna mahkeme tarafından karar verilmişse , hukuk ve ceza davası açabilir.
Bize göre , açıkça ?Faydalı model başvurusu ? ifadesi yer almadığından dolayı faydalı
model başvuru sahibine ceza davası açma hakkı tanınmamıştır. Faydalı model başvuru
sahibi m. 164 de göre hukuk davası açabilir. Ancak ceza davası açamaz , dolayısıyla
başvuru aşamasında şikayet hakkını kullanıp tecavüz edene karşı müdahale edilmesini
sağlayamaz. Kanun koyucunun maddeye ek cümle eklerken gerekli özeni göstermesi ve
?Patent başvurusu? ibaresinin yanına , ?Faydalı model başvurusu? ibaresini de eklemesi
gerekirdi.
Sonuç olarak , 22.6.2004 tarih ve 5194 nolu yasa ile yapılan değişiklikler ile 551
Sayılı KHK deki eksik düzenlemelerden kaynaklanan cezai hükümlerin uygulanması noktasında
yaşanan tereddütlerin giderilmesi , faydalı model belge sahibinin gerçek anlamda
korunması amaçlanmıştır. Ancak son değişikliklere rağmen , faydalı model başvuru
aşamasında şikayet hakkının kullanılması ve tecavüz edene karşı müdahale edilmesi
mümkün gözükmemektedir.